Soms ontstaat een band precies op het juiste moment. Dat was het geval bij 13th Floor Elevators. Halverwege de jaren zestig veranderde de popmuziek razendsnel. Overal zochten jonge muzikanten naar nieuwe geluiden en nieuwe manieren om zich uit te drukken. In Texas, een staat die vooral bekendstond om country en blues, ontstond onverwacht een groep die de grenzen van de rockmuziek flink zou verleggen. Hun carrière duurde maar een paar jaar, maar hun invloed is nog altijd groot.

Het verhaal begint in 1965, toen verschillende muzikanten elkaar ontmoetten in de levendige muziekscene van Austin en Houston. Zanger Roky Erickson had al naam gemaakt met een paar lokale bandjes. Hij viel op door zijn krachtige stem en zijn enorme enthousiasme. Erickson kon stevig rocken, maar ook verrassend gevoelig zingen. Zodra hij een podium opstapte, trok hij alle aandacht naar zich toe.

De andere grote persoonlijkheid binnen de band was Tommy Hall. Hij was geen gewone muzikant. Hall hield zich bezig met filosofie en had uitgesproken ideeën over creativiteit en bewustzijn. Hij geloofde dat muziek mensen anders kon laten denken en voelen. Dat was een bijzondere gedachte in een tijd waarin de meeste rockbands vooral bezig waren met liefdesliedjes en dansmuziek.

Tommy Hall speelde bovendien een heel ongewoon instrument: een elektrische kruik, ook wel een electric jug genoemd. Hij blies in een grote aardewerken kruik die via een microfoon werd versterkt. Het resultaat was een vreemd brommend en borrelend geluid dat al snel het handelsmerk van de band werd. Veel mensen hadden nog nooit zoiets gehoord. Sommigen vonden het fantastisch, anderen snapten er niets van. Hall vond dat alleen maar mooi. Volgens hem mocht muziek best een beetje verwarrend zijn.

Ook gitarist Stacy Sutherland speelde een belangrijke rol. Waar Erickson de energie leverde en Hall de bijzondere ideeën aandroeg, zorgde Sutherland voor sfeervolle gitaarpartijen. Zijn spel was stevig, maar ook melodieus. Samen vormden de drie de creatieve kern van de groep.

Over de naam van de band doen verschillende verhalen de ronde. Een bekende uitleg is dat veel Amerikaanse gebouwen geen dertiende verdieping hebben, omdat het getal dertien als ongeluksgetal wordt gezien. De naam 13th Floor Elevators verwees daardoor naar een verdieping die eigenlijk niet bestaat. Dat paste goed bij het idee dat de band luisteraars wilde meenemen naar een andere manier van denken.

Al snel viel de groep op in de clubs van Texas. Hun optredens waren luid, energiek en vaak onvoorspelbaar. Waar veel bands hun nummers avond na avond hetzelfde speelden, deden de Elevators het telkens anders. Soms werd een nummer veel langer gemaakt. Op andere avonden veranderde Roky Erickson spontaan de zangmelodie of voegde Stacy Sutherland een extra solo toe. Dat maakte ieder concert uniek.

Een leuke anekdote vertelt dat bezoekers na afloop van een optreden discussieerden over welke nummers de band eigenlijk had gespeeld. Omdat de uitvoeringen zo vrij waren, herkenden sommige mensen de liedjes nauwelijks terug. Voor de muzikanten was dat juist een compliment. Zij wilden geen kopie van hun studiowerk laten horen, maar een nieuwe belevenis creëren.

In 1966 bracht de groep hun debuutalbum uit. Daarop stond ook You're Gonna Miss Me, het nummer waarmee de band landelijk bekend werd. De single haalde de Amerikaanse hitlijsten en zorgde ervoor dat de Elevators ineens buiten Texas werden opgemerkt. Voor even leek het erop dat de groep zou uitgroeien tot een van de grootste nieuwe rockbands van Amerika.

Toch liep het anders. De band leefde in een periode waarin de maatschappij sterk veranderde. Jongeren zochten steeds vaker de grenzen op, terwijl de autoriteiten juist strenger optraden. Tommy Hall sprak openlijk over zijn ideeën over bewustzijn en creativiteit. Daardoor kreeg de groep niet alleen veel aandacht van muziekliefhebbers, maar ook van politie en justitie.

Tijdens tournees werden de bandleden regelmatig gecontroleerd of aangehouden. Dat zorgde voor veel spanning. Optredens werden soms afgezegd en de sfeer binnen de groep veranderde langzaam. Vooral Roky Erickson kreeg het moeilijk. Hij had te maken met persoonlijke problemen en stond onder grote druk. Vrienden vertelden later dat hij buiten het podium juist een rustige en vriendelijke jongen was, die graag oude bluesplaten draaide en uren over muziek kon praten.

Ondanks alle tegenslagen bleef de band vernieuwende muziek maken. Hun latere albums werden experimenteler en avontuurlijker. Commercieel succes bleef echter uit. De bezetting veranderde regelmatig en uiteindelijk viel de groep uiteen. Op dat moment leek het alsof hun verhaal was afgelopen.

Maar muziek kent soms een tweede leven. In de jaren zeventig begonnen verzamelaars de platen van 13th Floor Elevators opnieuw te ontdekken. Muzikanten uit de punk, alternatieve rock en neo-psychedelische scene luisterden aandachtig naar de oude opnames. Ze hoorden een band die al experimenteerde met geluiden en ideeën voordat dat populair werd.

Langzaam groeide de reputatie van de groep. Platen die ooit voor een paar dollar in tweedehandszaken lagen, werden gewilde verzamelobjecten. Muziekjournalisten schreven steeds vaker dat de Elevators hun tijd ver vooruit waren geweest. Wat tijdens hun eigen bestaan slechts een kleine schare liefhebbers aansprak, werd jaren later erkend als een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van de rockmuziek.

Een van de mooiste verhalen komt van fans die vertellen hoe ze de band ontdekten. Vaak gebeurde dat niet via de radio, maar doordat iemand een oude plaat meenam en zei: "Hier moet je eens naar luisteren." Vervolgens ging de muziek rond van vriend naar vriend. Zo groeide de legende stap voor stap, zonder grote reclamecampagnes of enorme verkoopaantallen.

Dat is misschien wel het meest bijzondere aan 13th Floor Elevators. Ze werden geen wereldsterren zoals sommige tijdgenoten, maar hun invloed bleek uiteindelijk veel groter dan hun commerciële succes. Hun muziek inspireerde generaties artiesten om buiten de bekende paden te denken en nieuwe geluiden te durven gebruiken.

Ruim een halve eeuw later klinkt hun werk nog steeds fris en avontuurlijk. De combinatie van de krachtige stem van Roky Erickson, het melodieuze gitaarspel van Stacy Sutherland en het onmiskenbare geluid van Tommy Halls elektrische kruik geeft de band een eigen karakter dat niemand anders wist te evenaren. Daarmee hebben 13th Floor Elevators een blijvende plaats verdiend in de geschiedenis van de rockmuziek. Hun verhaal laat zien dat echte vernieuwing niet altijd meteen wordt herkend, maar uiteindelijk vaak het langst blijft voortleven.

Albums: